Шымкенттің қарқынды дамып келе жатқан аудандарының бірі – Тұран. Соңғы жылдары мұнда тұрғын үй құрылысы кеңейіп, халық саны артып келеді. Бұл өз кезегінде жол, су, электр, газ, кәріз және жаяу жүргіншілер инфрақұрылымына түсетін жүктемені күшейтуде. Сондықтан ауданның бүгінгі дамуындағы негізгі мәселе – жаңа аумақтарды игерумен қатар, тұрғындарға қажетті базалық инфрақұрылымды қатар қалыптастыру.
Тұран ауданындағы әлеуметтік-экономикалық даму көрсеткіштері осы үдерістің ауқымын аңғартады. Аудан аумағында 1229 көше бар, олардың жалпы ұзындығы 570,4 шақырымды құрайды. Халық саны көбейген сайын жол сапасына қойылатын талап та артып келеді. Осыған байланысты биыл 81 көшеге 48,05 шақырым асфальт төсеу жоспарланған. Қазіргі таңда оның 30 көшедегі бөлігі аяқталған.
Жол құрылысының қатарында жаяу жүргінші инфрақұрылымын дамыту да бар. Биыл 26 көшеге 24,9 шақырым аяқжол салу көзделіп, 11 көшедегі жұмыс аяқталған. Бұл – ауданның көлікке ғана емес, жаяу жүргіншіге де бейімделіп келе жатқанын көрсетеді.
Алайда жол сапасының ұзақ сақталуы тек асфальттың сапасына байланысты емес. Жауын-шашыннан кейінгі суды бұру жүйесі дұрыс жолға қойылмаса, жаңа жабынның өзі тез бүлінуі мүмкін. Осы себепті Тұранда 41 көшеге 22,3 шақырым ирригация жүйесін жүргізу жоспарланған. Оның тоғыз көшедегі жұмысы толық аяқталған.
Демек, ауданда жол мәселесі жеке жоба ретінде емес, ирригация және жаяу жүргінші инфрақұрылымымен бірге қарастырылып отыр. Бұл – инженерлік жүйелерді кешенді дамыту тұрғысынан маңызды қадам.
Тұранның инфрақұрылымдық дамуындағы оң көрсеткіштердің бірі – 22 шағын ауданның ауыз сумен және электр энергиясымен толық қамтылуы. Дегенмен жаңа құрылыс аумақтарының пайда болуына байланысты инфрақұрылымға деген сұраныс тоқтамайды. Құрсай шағынауданында тұрғын үйлерді орталық су жүйесіне қосу үшін абоненттеу жұмыстары жүргізілуде.
Электр желілерін жаңарту да жалғасып жатыр. Инвестициялық бағдарлама аясында биыл сегіз сыртта орнатылатын жиынтық трансформаторлық станция ауыстырылған. Тағы екі трансформатор орнату жоспарланған. Бұл жұмыстар тұрғын үй саны көбейіп, электр энергиясына қажеттілік артқан жағдайда желілердің тұрақты жұмыс істеуіне мүмкіндік бермек.
Газдандыру көрсеткіші әзірге төмендеу. Қазіргі таңда табиғи газбен қамту деңгейі 85,7 пайызды құрайды, 19 шағын аудан газға қосылған. Құрсай мен Жаңаталаптың газдандырылмаған аумақтарына қатысты жобалау жұмыстары аяқталып, құрылыс жұмыстарын 2026-2027 жылдары жүргізу жоспарланған. Айкөл шағынауданын газбен қамту жобасы келесі жылға жоспарланып отыр.
Бұл көрсеткіш Тұрандағы негізгі инфрақұрылымдық міндеттердің бірі әлі де шешімін күтетінін көрсетеді. Өйткені жолы жөнделген, жаңа үйлері салынған аумақтың газ, су немесе кәріз жүйесі толық қалыптаспаған болса, оның өмір сүруге қолайлылығы да толық қамтамасыз етілді деу қиын.
Әсіресе кәріз мәселесі осы тұрғыдан өзекті. Қазір ауданда орталықтандырылған кәріз жүйесімен қамту деңгейі 60,2 пайыз. Оның 13 шағын ауданында орталық кәріз жүйесі жұмыс істейді. Қалған аумақтарды кезең-кезеңімен қосу көзделген. Қорғасын шағынауданындағы жеті көшеде кәріз желісін тарту жұмыстары жүріп жатыр.
Кәріз жүйесінің дамуы – қала инфрақұрылымының көзге бірден байқала бермейтін, бірақ тұрғындардың өмір сапасына тікелей әсер ететін бөлігі. Оның жеткіліксіздігі санитариялық жағдайға, жер асты суларына және қоршаған ортаға қосымша салмақ түсіруі мүмкін. Сондықтан Тұрандағы кәріз желілерін кеңейту ауданның болашақ дамуы үшін стратегиялық маңызға ие.
Инженерлік инфрақұрылыммен қатар, ауданның қоғамдық кеңістігін жақсарту жұмыстары да жүргізілуде. Өткен жылы 375 көше жарықтандырылған. Биыл тағы 15 ішкі орам көшесі мен 10 аяқжолды жарықтандыру жоспарланған. Қазір бес аяқжол мен сегіз ішкі орам көшесіне жарық шамдары орнатылған.
Көше жарығының маңызы тек эстетикамен шектелмейді. Ол жаяу жүргіншілердің қауіпсіздігіне, кешкі уақыттағы қозғалысқа және қоғамдық кеңістіктердің тиімді пайдаланылуына әсер етеді. Әсіресе жаңа тұрғын аудандарда жарықтандыруды жол және аяқжол құрылысымен қатар жоспарлау қауіпсіз қалалық ортаны қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Ауданның сәулеттік келбетін жақсарту бағытында да жобалар бар. 2026-2027 жылдары бірнеше аумақта жаңа гүлзарлар салу жоспарланған. Көпқабатты үйлердің қасбеттерін жарықтандыру жұмыстары жалғасуда. Қазір 25 үй жарықтандырылып, тағы жеті үйді 2027 жылы қамту көзделген. Сонымен бірге 1080 шаршы метр аумаққа мурал салу жобасының сметалық құжаттамасы әзірленіп, мемлекеттік сатып алу рәсімі жүргізілуде.
Бұл жобалар Тұранның жаңа тұрғын аудандарын тек функционалдық тұрғыдан ғана емес, эстетикалық жағынан да қалыптастыруға бағытталған. Қазіргі қала тұрғындары үшін үйдің болуы жеткіліксіз: қауіпсіз аула, жарық көше, жаяу жүретін жол, жасыл желек және қоғамдық кеңістік те өмір сапасының маңызды бөлігіне айналды.
Инфрақұрылымдық дамумен бірге әлеуметтік мәселелер де назарда. Биыл Тұранда атаулы әлеуметтік көмек алу үшін 779 өтініш түскен, оның 729-ы мұқтаж азаматтардың өтініші ретінде танылған. Өткен жылдың осы кезеңінде 2337 өтініштің түсуі әлеуметтік көмекке жүгінушілер санының айтарлықтай азайғанын көрсетеді.
Ауданда көпбалалы отбасыларды қолдау бағытында да жұмыстар жүргізілуде. Қазіргі таңда Тұранда 7967 көпбалалы ана тұрады. Биыл 48 ана «Алтын алқа», 136 ана «Күміс алқа» иеленген, тағы 133 ана мемлекеттік наградаға ұсынылған.
Бұл мәліметтер ауданның даму мәселесін тек құрылыс пен коммуналдық инфрақұрылым тұрғысынан қарастыру жеткіліксіз екенін көрсетеді. Халық саны өсіп келе жатқан аумақта әлеуметтік қолдау, жұмыспен қамту, білім беру және қоғамдық кеңістіктер де қатар дамуы қажет.
Тұрандағы қазіргі өзгерістерді бірнеше бағытқа бөліп қарауға болады: бір жағында – жол мен аяқжол құрылысы, екінші жағында – су, электр, газ және кәріз желілерін кеңейту, үшінші бағытта – жарықтандыру мен абаттандыру. Осы үш бағыттың өзара үйлесімді дамуы ғана тұрғындардың өмір сүру сапасын тұрақты жақсарта алады.
Сонымен қатар ауданның даму қарқыны инфрақұрылымдық жоспарлауға жаңа талап қойып отыр. Бүгінгі қажеттілікке жауап беретін желі бірнеше жылдан кейін халық санының өсуіне байланысты жеткіліксіз болуы мүмкін. Сондықтан жобалау кезінде тек қазіргі тұрғындар санын емес, жаңа құрылыс көлемін, көлік қозғалысын және болашақтағы демографиялық өсімді де есепке алу маңызды.
Тұранның тәжірибесі Шымкенттің жаңа аумақтарын дамытудағы ортақ мәселені көрсетеді: тұрғын үй құрылысы инфрақұрылымнан озып кетпеуі тиіс. Жаңа үймен бірге жолы, суы, жарығы, газы, кәрізі және қоғамдық кеңістігі дайын болған жағдайда ғана жаңа шағынаудан толыққанды қалалық ортаға айналады.
Бүгінде Тұранда осы бағыттардың әрқайсысы бойынша нақты жобалар жүзеге асырылып жатыр. Жолдардың жаңаруы, аяқжолдардың салынуы, ирригацияның дамуы, электр желілерінің күшейтілуі және кәріз жүйесінің кеңеюі ауданның инфрақұрылымдық негізін нығайтып келеді.
Ал алдағы кезеңдегі басты міндет – басталған жобаларды сапалы аяқтап қана қоймай, оларды тұрғындар санының өсуіне ілесе алатын тұрақты жүйеге айналдыру. Өйткені Тұранның бүгінгі келбеті – Шымкенттің ертеңгі қалалық кеңістігінің қандай болатынын айқындайтын маңызды бағыттардың бірі.
