Шымкентте тазалық пен абаттандыру мәселесін тек коммуналдық қызметтердің міндеті ретінде қарастырудан біртіндеп бас тартып, тұрғындардың өздерін қаланың көркеюіне тікелей қатыстыруға бағытталған тәсіл күшейіп келеді. Осы тұрғыдан алғанда, тамызда басталған «Таза қала» қалалық экологиялық акция-конкурсы – жай ғана үздіктерді анықтайтын байқау емес, қалалық ортаға деген жауапкершілікті қоғамдық деңгейде қалыптастыруға бағытталған бастама.
Жобаның тамыз-желтоқсан айлары аралығында өтуі де кездейсоқ емес. Шымкент сияқты халқы тығыз әрі аумағы кеңейіп келе жатқан мегаполисте тазалық мәселесін бір реттік сенбілікпен немесе маусымдық акциямен шешу мүмкін емес. Қаладағы аулалардың, көшелердің және көпқабатты тұрғын үйлердің санитариялық жағдайы тұрақты бақылауды, тұрғындардың белсенділігін және ортақ жауапкершілікті қажет етеді. Сондықтан экологиялық конкурстың басты ерекшелігі – тазалықты міндет ретінде ғана емес, қоғамдық құндылық ретінде орнықтыруға талпыныс жасауында.
Байқауды ұйымдастыру бастамасы қаладағы экологиялық мәдениетті арттыру, тұрғындарды абаттандыру жұмыстарына тарту және қоршаған ортаға ұқыпты қарау дағдысын қалыптастыруды көздейді. Бұл мақсат Шымкенттің соңғы жылдардағы абаттандыру саясатының логикалық жалғасы деуге болады. Өйткені жаңа саябақтар мен ойын алаңдарын салу, көшелерді жарықтандыру, аяқжолдарды жаңарту сияқты инфрақұрылымдық жобалардың тиімділігі оларды тұрғындардың қалай пайдаланатынына және сақтайтынына тікелей байланысты.
Конкурс бес ауданның барлығын қамтиды және екі кезең бойынша ұйымдастырылады. Аудандық кезеңде «Үздік аула», «Үздік көше» және «Үздік көп қабатты тұрғын үй» номинациялары бойынша жеңімпаздар анықталады. Әр ауданда әр номинация бойынша жеңімпазға 300 мың теңгеден беріледі. Ал қалалық кезеңде аталған номинацияларға қоса «Үздік аула сыпырушы» бағыты енгізіліп, үздіктер қаржылай ынталандырылады.
Мұндағы маңызды мәселе – жүлденің тек жеке пайдаға жұмсалмауы. Ұйымдастырушылардың талабына сәйкес, жеңімпаздарға берілетін қаражат аулаларды, көшелерді және тұрғын үй аумақтарын одан әрі абаттандыруға, көгалдандыруға, қоқыс жәшіктерін орнатуға, гүлзарлар жасауға және басқа да экологиялық бастамаларға бағытталуы тиіс.
Бұл тәсілдің әлеуметтік мәні бар. Яғни конкурс бір аумақты уақытша тазалап, жүлде алумен аяқталмауы керек. Керісінше, тұрғындардың өз аумағына инвестиция жасауына мүмкіндік беретін шағын қоғамдық қор тәрізді қызмет атқаруы көзделіп отыр. Егер тұрғындар өздері тұратын ауланың көркеюіне қаржы жұмсап, оның нәтижесін тікелей көрсе, қоғамдық кеңістікті күтіп ұстауға деген қызығушылық та артуы мүмкін.
Жалпы жүлде қорының 10 млн теңге болуы жобаның ауқымын көрсеткенімен, оның нәтижесін тек қаржылық көрсеткішпен бағалау жеткіліксіз. Мұндай бастамалардың ұзақ мерзімді тиімділігі тұрғындардың мінез-құлқына әсерімен өлшенуі тиіс. Мәселен, конкурс аяқталғаннан кейін де аула тазалығы сақтала ма, қоқысты белгіленген орынға шығару мәдениеті қалыптаса ма, көгалдандырылған аумақтар күтіп ұстала ма деген сұрақтар маңызды.
Осы жерде байқаудың екінші қыры – бәсекелестік арқылы қоғамдық белсенділікті арттыру. Бір ауданның ең таза көшесі немесе үздік ауласы анықталған кезде, басқа аумақтардың тұрғындары да өз кеңістігін жақсартуға ұмтылуы ықтимал. Демек, дұрыс ұйымдастырылған жағдайда конкурс тазалық мәдениетін бір аумақтан екіншісіне тарата алатын қоғамдық мотивация құралына айналады.
Жобада бақылау тетіктерінің қарастырылуы да маңызды. Арнайы комиссия құрылып, аудандарда жұмыс топтары жасақталады. Олар аумақтарға тұрақты мониторинг жүргізіп, атқарылған жұмыстарды саралап, олардың сапасын бағалайды. Бұл конкурстың формалды сипат алып кетпеуі үшін қажет. Өйткені тек көрікті безендірілген бір күндік көрініс емес, аумақтың тұрақты тазалығы мен нақты абаттандырылуы бағалануы тиіс.
Сонымен бірге «Таза қала» жобасының ақпараттық-ағартушылық бөлігі де назар аударуға тұрарлық. Тақырыптық бейнероликтер, бұқаралық ақпарат құралдары мен әлеуметтік желілердегі жарияланымдар, әлеуметтік жарнамалар арқылы экологиялық мәселелерді түсіндіру жоспарланған. Бұл байқауды тек қатысушылар арасында өтетін шарадан қоғамдық ақпараттық науқан деңгейіне көтеруге мүмкіндік береді.
Шымкент үшін мұндай жұмыстың өзектілігі қала аумағының кеңдігімен ғана байланысты емес. Халық санының өсуі, жаңа шағынаудандардың пайда болуы, жеке тұрғын үй секторларының кеңеюі қаланың санитариялық инфрақұрылымына түсетін жүктемені арттырады. Бір жерде қоқыс контейнерлері жеткіліксіз болса, басқа жерде жасыл желекті күтіп ұстау мәселесі туындауы мүмкін. Сондықтан экологиялық ахуалды жақсарту үшін коммуналдық жүйелердің дамуы мен тұрғындардың мәдениеті қатар жүруі қажет.
Бұл тұрғыда «Таза қала» конкурсының басты нәтижесі жүлдегерлердің санымен емес, қоғамдық әдеттердің өзгеруімен бағаланғаны жөн. Егер тұрғындар тазалықты конкурс кезінде ғана емес, күнделікті өмірде сақтай бастаса, жоба өз мақсатына жетті деуге болады.
Шын мәнінде, таза әрі жайлы қала қалыптастыру тек әкімдікке, коммуналдық мекемелерге немесе аула сыпырушыларға жүктелетін міндет емес. Қоқысты белгіленген жерге тастау, ауладағы ортақ мүлікке ұқыпты қарау, жасыл желекті қорғау, заңсыз қоқыс орындарының пайда болуына жол бермеу – қарапайым көрінгенімен, қаланың жалпы экологиялық ахуалына әсер ететін күнделікті әрекеттер.
Сондықтан «Таза қала» бастамасының ең маңызды құндылығы – тұрғынды бақылау объектісінен қаланы дамыту үдерісінің белсенді қатысушысына айналдыру мүмкіндігі. Мемлекет инфрақұрылым жасап, жағдай туғызса, тұрғындар сол ортаны сақтап, дамытуға атсалысқанда ғана тұрақты нәтиже қалыптасады.
Шымкенттің экологиялық болашағы тазалық акцияларының санымен емес, тазалықты күнделікті өмір салтына айналдырған азаматтардың үлесімен айқындалады. Осы жағынан алғанда, «Таза қала» конкурсы – үздік ауланы немесе көшені анықтайтын жоба ғана емес, мегаполистің экологиялық мәдениетін қалыптастыруға бағытталған қоғамдық эксперимент. Оның нақты нәтижесі байқау аяқталғаннан кейін, тұрғындардың өз аумағына деген жауапкершілігі қаншалықты өзгергенінен көрінбек.
