Қаланың қалай дамитынын тек жаңа ғимараттардың саны немесе салынған жолдардың ұзындығы ғана көрсетпейді. Оның астарында көзге бірден байқала бермейтін, бірақ кез келген жобаның жүзеге асуына тікелей ықпал ететін маңызды ресурс бар. Ол – жер.

Жаңа мектеп салу үшін де, аурухана тұрғызу үшін де, жол кеңейту үшін де, инженерлік желілер тарту үшін де алдымен жер мәселесі шешілуі керек. Сондықтан жер қатынастары саласындағы әрбір шешім қала құрылысының келешегіне ғана емес, тұрғындардың күнделікті тұрмысына да әсер етеді.

Халқы өсіп, аумағы кеңейіп, жаңа шағынаудандар қалыптасып жатқан Шымкент үшін жерді дұрыс басқарудың маңызы тіпті жоғары. Себебі қолда бар жер ресурсын тиімді пайдаланбау бір жағынан инфрақұрылымдық жобалардың жүзеге асуын қиындатса, екінші жағынан заңсыз құрылыс пен жерді мақсатсыз пайдалану сияқты мәселелердің көбеюіне әкелуі мүмкін.

Осы тұрғыдан алғанда, қаладағы жер қатынастарын реттеу – тек құжат рәсімдеу немесе жер телімін бөлу мәселесі емес. Бұл – мегаполистің кеңістіктік дамуын басқарудың маңызды тетігі.

116 мың гектар: қала жері қалай пайдаланылады?

Бүгінде Шымкент қаласының жалпы аумағы 116 280 гектарды құрайды. Бұл – бір қарағанда үлкен көрсеткіш болғанымен, қала дамыған сайын жер ресурсына түсетін қысым да арта береді.

Қала аумағы бес ауданға бөлінген. Көлемі жағынан ең ірі аудан – Тұран. Оның аумағы 36,3 мың гектарға жуық. Одан кейін Абай ауданы – 24 мың гектар, Еңбекші – 22,8 мың гектар, Қаратау – 19,5 мың гектар және әл-Фараби ауданы – 13,7 мың гектар.

Бұл аумақтардың әрқайсысының өзіндік ерекшелігі бар. Бір бөлігінде тұрғын үй құрылысы қарқынды жүрсе, енді бірінде өндірістік немесе ауыл шаруашылығы бағытындағы жерлер орналасқан. Сонымен қатар көлік, инженерлік инфрақұрылым, орман және су қоры үшін пайдаланылатын аумақтар бар.

Сондықтан жердің нақты есебін жүргізу – жай статистикалық жұмыс емес. Ол қаланың қай бөлігінде қандай ресурс бар екенін, қандай жердің қалай пайдаланылып жатқанын және алдағы уақытта қандай аумақтарға сұраныс артуы мүмкін екенін анықтауға мүмкіндік береді.

Жерді түгендеу не үшін қажет?

Жер ресурсын тиімді басқарудың негізгі шарттарының бірі – оның нақты есебі.

Қала аумағында жер учаскелерін түгендеу жұмыстары қазіргі таңда да жалғасып жатыр. Мамандар жер учаскелерінің шекарасын нақтылап, олардың құжаттағы және нақты пайдаланылу жағдайын салыстырады.

Мұндай жұмыс бірнеше мәселені қатар шешуге мүмкіндік береді.

Біріншіден, мемлекеттік жер қорының нақты көлемі айқындалады.

Екіншіден, жер учаскесінің құжатта көрсетілген мақсатқа сай пайдаланылып жатқан-жатпағаны анықталады.

Үшіншіден, заңсыз иелену немесе заң талаптарын бұзу фактілерін анықтауға мүмкіндік туады.

Төртіншіден, болашақ инфрақұрылымдық жобаларды жоспарлау жеңілдейді.

Жер қатынастары басқармасының басшысы Азат Исламовтың айтуынша, түгендеу барысында жер учаскелерінің нақты жағдайы зерттеліп, өлшеу жұмыстары жүргізіледі.

Бұл – тұрғындар үшін де маңызды процесс. Өйткені бүгінгі таңда пайдаланылып отырған жер учаскесінің құқықтық мәртебесі ертеңгі күні жол, мектеп немесе инженерлік инфрақұрылым салу кезінде маңызды факторға айналуы мүмкін.

Сондықтан түгендеу жұмыстарын жүргізіп жүрген мамандарға кедергі келтірмеу және қажетті өлшеу жұмыстарына түсіністікпен қарау – ортақ мүддеге сай әрекет.

Тұрғындардың өтініші көп: бұл нені білдіреді?

Жер мәселесінің тұрғындар үшін қаншалықты өзекті екенін басқармаға келіп түсетін өтініштер санынан да байқауға болады.

2026 жылдың басынан бері Жер қатынастары басқармасына 4386 өтініш келіп түскен. Оның 2140-ы арыз-шағым сипатында.

Сонымен бірге азаматтарға жер рәсімдеу, жалға алу, жер учаскесінің нысаналы мақсатын өзгерту және басқа да бағыттарды қамтитын 11 түрлі мемлекеттік қызмет бойынша 22 181 қызмет көрсетілген.

Бұл көрсеткіштер жер қатынастарының халықтың күнделікті өмірімен қаншалықты тығыз байланысты екенін аңғартады.

Азамат үшін жер учаскесі – үй, кәсіп немесе шаруашылық жүргізуге мүмкіндік беретін маңызды актив. Ал қала үшін ол – инфрақұрылымды орналастыруға, экономикалық жобаларды іске асыруға және аумақты жоспарлауға қажетті стратегиялық ресурс.

Сондықтан бұл саладағы мемлекеттік қызметтердің ашық әрі түсінікті болуы маңызды. Құжат рәсімдеу барысындағы кез келген түсініксіздік немесе шешімнің кешігуі азаматтың жеке жоспарына ғана емес, кей жағдайда тұтас аумақтың дамуына әсер етуі мүмкін.

3406 қаулы: жерге қатысты шешімдердің ауқымы кең

Жер мәселелері бойынша қабылданатын шешімдердің едәуір бөлігі әкімдік қаулылары арқылы рәсімделеді.

2026 жылдың қаңтар-шілде айлары аралығында осы бағытта 3406 қаулы қабылданған.

Олардың арасында мемлекеттік мекемелерге жер беру, кәсіпкерлік нысандарын орналастыру, жеке тұрғын үй құрылысына жер бөлу, жер учаскесінің нысаналы мақсатын өзгерту сияқты мәселелер бар.

Бұл жерде әрбір шешімнің артында белгілі бір аумақтың болашақ тағдыры тұрғанын ескеру қажет.

Мысалы, бүгін кәсіпкерлік нысаны үшін берілген жер ертең сол аумақтағы көлік қозғалысына, инженерлік желілерге немесе тұрғындардың жайлылығына әсер етуі мүмкін. Сол себепті жерді бөлу кезінде тек бүгінгі қажеттілікті емес, аумақтың ұзақ мерзімді даму логикасын ескеру маңызды.

Заңсыз құрылыс – жоспарлы дамуға кедергі

Шымкенттің кеңеюімен қатар шешімін қажет ететін мәселелердің бірі – заңсыз салынған нысандар.

Басқарманың мәліметінше, қала аумағында бұған дейін құжатсыз салынған 2314 тұрғын үй анықталған. Оның 1831-і заңдастырылса, 483 нысан заңсыз деп танылған.

Бұл цифрдың өзі мәселенің ауқымын көрсетеді.

Заңсыз құрылыстың қаупі тек оның құжаттарының толық болмауымен шектелмейді. Мұндай нысандар кейде қала құрылысының бас жоспарына, инженерлік желілердің орналасуына немесе көлік инфрақұрылымына сәйкес келмеуі мүмкін.

Бір жерде рұқсатсыз салынған бірнеше нысан кейін тұтас аумақтың жоспарлы дамуын қиындатады. Жол салу, су немесе кәріз желісін тарту, мектеп пен медициналық нысан орналастыру кезінде қосымша кедергілер пайда болады.

Сондықтан заңсыз құрылыстармен күресті тек әкімшілік шара ретінде қарастыруға болмайды. Бұл – қаланың болашақ кеңістіктік дамуын қорғау мәселесі.

Мониторинг барысында 178 жер учаскесіне қатысты заң талаптарының бұзылғаны анықталып, тиісті шара қолдану үшін Жер ресурстарын басқару департаментіне жолданған.

Сонымен қатар аудан әкімдіктерімен бірлескен жұмыстар нәтижесінде заңсыз немесе пайдалануға жарамсыз деп танылған 187 құрылыс нысаны сүрілген.

Бұл жерде басты мақсат – нысандарды бұзу емес, жерді заңды әрі жоспарлы пайдалануды қамтамасыз ету.

Мемлекетке қайтарылған жер – қаланың ортақ қажеттілігі үшін

Мегаполис дамыған сайын мемлекетке қажетті жер көлеміне қатысты мәселе де туындайды.

Жаңа жол салу, әлеуметтік нысан орналастыру немесе инженерлік инфрақұрылым жүргізу үшін кейде жеке меншіктегі жер телімдерін мемлекет мұқтажы үшін сатып алуға тура келеді.

2026 жылдың басынан бері осы бағытта 50 жер учаскесі мемлекет мұқтажы үшін қайтарылған.

Жалпы көлемі 7,2 гектар жер үшін меншік иелеріне 1 миллиард 422 миллион теңге көлемінде өтемақы төленген.

Сонымен қатар төрт меншік иесіне ақшалай өтемақының орнына соған тең жер учаскелері ұсынылған.

Бұл процестің ең маңызды шарты – меншік иелерінің құқықтарының сақталуы. Мемлекетке жер алу кезінде заңда белгіленген рәсімдердің сақталуы және тиісті өтемақының берілуі азаматтардың мүддесін қорғаудың негізгі кепілі.

Ал екінші жағынан, мемлекет үшін мұндай жерлердің қайтарылуы қалаға қажетті инфрақұрылымдық жобаларды жүзеге асыруға мүмкіндік береді.

Жер – тек құрылыс алаңы емес

Жер мәселесін тек үй немесе нысан салуға арналған аумақ ретінде қабылдау жеткіліксіз.

Қазіргі мегаполис жағдайында жер – экономикалық, әлеуметтік және инфрақұрылымдық дамудың өзара байланысын қамтамасыз ететін негізгі ресурс.

Мектеп салынатын аумақтың айналасында жол болуы керек. Жолдың бойында инженерлік желілер орналасады. Тұрғын үй кешені салынса, оған су, кәріз, электр энергиясы және басқа да коммуникациялар қажет. Ал жаңа шағынаудан пайда болған жерде әлеуметтік нысандарға деген қажеттілік артады.

Демек, жерді бір нысанның ғана қажеттілігіне қарай емес, тұтас аумақтың болашағын ескере отырып пайдалану қажет.

Осы тұрғыдан алғанда, жер түгендеу, заңсыз құрылыстарды анықтау, жердің нысаналы пайдаланылуын бақылау және мемлекет мұқтажы үшін қажетті аумақтарды қайтару жұмыстары бір-бірімен тығыз байланысты.

Қаржы игерімі де бақылауда

Жер қатынастары саласындағы жұмыстарды жүзеге асыруға бөлінген бюджет қаражатының игерілуі де назарда.

Басқарма мәліметіне сәйкес, осы уақытқа дейін жоспарланған қаржының 99,7 пайызы мақсатты түрде пайдаланылған.

Қаражаттың негізгі бөлігі мемлекет мұқтажы үшін жер телімдерін қайтаруға, меншік иелеріне өтемақы төлеуге және басқарманың қызметін қамтамасыз етуге бағытталған.

Жыл соңына дейін бөлінген қаражатты толық игеру жоспарланып отыр.

Бұл жерде қаражаттың игерілу көлемімен қатар оның нақты нәтижеге айналуы маңызды. Яғни жұмсалған әр теңге қаланың инфрақұрылымдық немесе әлеуметтік қажеттілігін шешуге қызмет етуі тиіс.

Алдағы даму үшін бүгін дұрыс шешім қажет

Шымкенттің қала ретінде өсуі жалғаса береді. Жаңа тұрғын аудандар пайда болады, кәсіпкерлік нысандар көбейеді, жолдар мен инженерлік желілер кеңейеді. Мұның барлығы жер ресурсына деген сұранысты арттырады.

Сондықтан жер қатынастары саласындағы бүгінгі шешімдер бірнеше жылдан кейін қаланың қалай көрінетініне тікелей әсер етеді.

Егер жер заң талаптарына сай әрі тиімді пайдаланылса, қала аумағын жоспарлау жеңілдейді. Инфрақұрылым тарту жүйеленеді. Әлеуметтік нысандарды орналастыру мүмкіндігі артады. Кәсіпкерлік жобалар үшін қолайлы жағдай қалыптасады.

Ал заңсыз құрылыс, мақсатсыз пайдалану және жердің нақты есебінің болмауы керісінше қаланың дамуын тежейді.

Сондықтан жер мәселесін шешу – тек бүгінгі проблеманы реттеу емес, ертеңгі Шымкенттің кеңістігін қалыптастыру.

Қала үшін жер – қайтарымсыз ресурс. Бір жер учаскесін қалай пайдалану керектігі туралы бүгін қабылданған шешім оның ондаған жылдар бойғы тағдырын айқындауы мүмкін.

Осы себепті жерді есепке алу, заңдылығын қамтамасыз ету, тұрғындардың құқықтарын қорғау және оны қаланың стратегиялық даму мақсаттарына сай пайдалану – Шымкенттің тұрақты дамуының негізгі шарттарының бірі.