Әділетті сот пен құқық үстемдігі — заманауи қоғамның іргетасы. Сот жүйесі халықтың құқықтары мен бостандықтарын сақтау, қоғамдық тәртіпті қамтамасыз ету және мемлекеттің заңның үстемдігін жүзеге асыру үшін маңызды институт болып табылады. Шымкент қаласы еліміздің құқықтық реформаларын жергілікті деңгейде жүзеге асыруда белсенді рөл атқарып келеді. Бұл мақалада Шымкенттегі сот реформаларының өрісі, олардың нәтижелері мен әлеуетті проблемалары, сондай-ақ шешімдер жөнінде сараптамалық талдау берілген.
Сот жүйесіндегі реформалар: заңнамалық база мен жүзеге асырылу
Жоғары Сот пен Үкіметтің бастамасымен сот жүйесін реформалау туралы заңнамалық түзетулердің екінші блогы қабылданды. Бұл түзетулер «Қазақстан Республикасының сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы» Конституциялық заңға, процестік кодекстерге, және басқа да арнайы заңдарға өзгерістер енгізуді көздейді.
Бұл өзгерістер судьялардың тәуелсіздігін нығайтуға, сот әкімшілігінің жұмыс сапасын арттыруға, сот актілерінің сапасы мен ашықтығын қамтамасыз етуге бағытталған.
Шымкент қаласында азаматтық істер бойынша соттар қайта ұйымдастырылды. Мысалы, бірнеше аудандық соттар біріктіріліп, Шымкент қаласының азаматтық істер жөніндегі ауданаралық соты құрылды. Бұл дауларды қарау жүйесін оңтайландыру және процессуалдық ресурстарды дұрыс бөлу мақсатында жасалған қадам.
Әкімшілік құқық бұзушылықтар жөніндегі мамандандырылған ауданаралық соттар құрылды, әкімшілік сот өкілеттілігі кеңейтілді.
Сот жүйесінің қызметін және заңнама реформаларын түсіндіруге бағытталған кездесулер, ақпараттық-насихаттық шаралар өткізіліп жатыр. Мысалы, Шымкент қалалық соты «Сот жүйесі мен заңнаманы реформалау негіздерін түсіндіру» тақырыбында журналистермен кездесу өткізді.
Казинформ
«Ашық есік күні», қоғамдық тыңдаулар секілді форматтар азаматтардың сот жүйесіндегі өзгерістерден хабардар болуына мүмкіндік береді.
Жаңалықтар порталы
Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының мәліметтері бойынша, жалпы сот актілерінің 98,6‑98,7% шамасында өзгертулерге ұшырамайтын, заңды әрі негізді шешімдер болып табылады. Бұл сот актілерінің сапасының жоғары дәрежеде екендігін көрсетеді.
Судьялардың кандидаттарының іріктелуінде талаптар күшейтілген. Бұрын судья болуға үміткерлердің әр төртіншісі қабылданса, қазір таңдау қатаңданып, үміткерлердің саны көп болғанымен, қабылданушылар аз.
Казинформ
Электрондық жүйелер мен ақпараттық‑технологиялар кеңінен қолданысқа енгізіліп жатыр, бұл сот процесіне қатысуды жеңілдетеді (құжат қабылдау, іс материалдарын қарау, сот шешімдеріне қолжетімділік).
Медиация кабинеттері мен татуластыру механизмдері енгізілуде, сонымен бірге кәмелетке толмағандардың құқықтарын қорғау бағытындағы соттық қараулар жүзеге асуда.
Статистика: сенім деңгейі мен сот іс-әрекеттері
Халықтың құқық қорғау органдарына және сот жүйесіне сенімі: статистика бойынша соттарға сенетіндер мөлшері қалыпты, бірақ толық деректер Шымкент бойынша ішкі зерттеулерде күтілуде.
Национальный статистический бюро РК
Жеке сот орындаушыларына қатысты тәртіптік шаралар: Шымкент қаласының өңірлік жеке сот орындаушылар палатасы мәліметі бойынша, 2024 жылы 153 жеке сот орындаушысына қатысты 304 тәртіптік жаза қолданылған — ескерту, сөгіс, қатаң сөгіс. Бұл сот орындаушыларының әрекеттеріне бақылау бар екенін көрсетеді.
Қоғамда сот қызметінің кейбір аспектілері туралы ақпарат жеткіліксіз, тұрғындардың құқықтық сауаты төмен болуы мүмкін; сот реформаларының нақты нәтижелері көпшілікке түсінікті еместігі байқалады.
Кейбір сот процестері әлі де қағаз жүзінде жүргізіледі, электрондық жүйелер толық қамтылмаған болуы ықтимал.
Судьялардың жүктемесі, іс санының көп болуы және кадрлық тапшылық — іс қарау мерзімін ұзартатын факторлар.
Азаматтардың құқықтық қорғауына арналған ақысыз заң көмегінің көлемі мен қолжетімділігі кей жерлерде жеткіліксіз. Шымкенттің шалғай аудандарында немесе әлеуметтік әлсіз топтар арасында заңгерлік қолдау шаралары ауырлыға түседі.
Ұсыныстар: сот реформаларын жетілдіру жолдары
Құқықтық ақпаратты тарату мен түсіндіру жұмысын күшейту
• Шымкент қаласында сот реформалары, сот шешімдерінің мәні мен құқықтық көмектің қолжетімі туралы мектептерде, университеттерде лекциялар, форумдар ұйымдастыру.
• Азаматтарға сот актілерін қарапайым тілде түсіндіру, онлайн платформалар арқылы ақпараттық буклеттер, бейне‑роликтер, чат‑боттар жасау.
Сот процесін цифрландыруды одан әрі дамыту
• Электрондық іс жүргізу жүйелерін кеңейту, барлық сот сатысында құжаттар мен шешімдерді электрондық форматта жариялау.
• Судьялар мен сот әкімшілігі қызметкерлерінің ақпараттық технологиялар бойынша біліктілігін арттыру.
Шымкент қаласы сот жүйесінің жұмысына деген көзқараста оң өзгерістер бар. Заңнамалық түзетулер, құрылымдық реформа, ашықтық пен сот шешімдерінің сапасын арттыру бағытындағы шаралар құқық үстемдігіне деген сенімді нығайтуға мүмкіндік береді. Дегенмен, реформалардың толық әлеуетін іске асыру үшін халықтың құқықтық білімін арттыру, сот процестерінің қолжетімділігі мен жеделдігін қамтамасыз ету, сондай‑ақ сот орындаушылары мен сот әкімшілігі қызметінің сапасы мәселелеріне одан әрі көңіл бөлу керек.
Заңды құрметтеу, әділдікке сену – соттың қызметі мен реформалық өзгерістердің нәтижесінде қалыптасатын құндылықтар. Шымкентте құқықтық қоғамды дамытуға бағытталған қадамдар жалғасын табатынына үміт бар.
