Қазақстанда «Заң үстемдігі», «сот реформасы», «құқықтық саясат» ұғымдары соңғы жылдары басты басымдықтардың бірі болып отыр. Бұл бағыттағы стратегиялық құжаттардың бірі — «Қазақстан Республикасының 2030 жылға дейінгі құқықтық саясат тұжырымдамасы», сол тұжырымдаманы жүзеге асыру бойынша іс‑қимыл жоспары қолданысқа енгізілген.
Шымкент қаласында да осы жалпы ұлттық бағыттар жергілікті деңгейде нақты іс‑шаралар арқылы жүзеге асуда. Қалалық соттар, полиция департаменті, әлеуметтік қызметтер секілді ведомстволар азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз ету, сот арқылы қорғау, сот реформаларын іске асыру салаларында бірқатар жұмыстар атқарды.
2022 жылы Үкімет «Құқықтық саясат тұжырымдамасын іске асыру жөніндегі іс‑қимыл жоспарын» бекітті. Бұл құжат заңнаманы жетілдіру, сот әкімшілігінің қызметін оңтайландыру, азаматтардың құқықтық санасын арттыру, мемлекеттік аппараттың тиімділігін арттыру бойынша нақты индикаторлар мен мерзімдерді қамтиды.
Мысалы, жоспар бойынша World Justice Project құқық үстемдігінің индексін белгілі бір деңгейге жеткізу, сот істерінің жариялылығын арттыру, сот реформаларының нормаларын енгізу қарастырылған.
«Құқықтық тәртіп» жедел‑профилактикалық іс‑шарасы шеңберінде полиция автормдары түрлі құқық бұзушылықтардың алдын алу бағытында түсіндіру жұмыстарын тұрақты жүргізіп келеді. Мәселен, граффити түрінде есірткі жарнамалатын жазуларды жою, жастармен кездесулер өткізумен қатар, білім беру мекемелерінде профилактика жұмыстарын ұйымдастыру.
Жаңалықтар порталы
Полиция полицейлері халық құқықтары мен қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін тәулік бойы қызмет етеді, қоғамдық тәртіпті сақтау шаралары іске қосылады.
Шымкент қалалық сотында журналистерге арналған «Сот жүйесі мен заңнаманы реформалау негіздерін түсіндіру» атты кездесу өтті. Бұл шаралар сот реформасының мәнін түсіндіруге, сот шешімдерінің сапасын арттыру, азаматтардың сотқа сенімін нығайту үшін маңызды роль атқарады.
Казинформ
Суд отырыстарында дыбыс‑бейне жазу, СМС‑хабарландырулар сияқты ақпараттық‑технологиялық жаңалықтар енгізіліп жатыр. Бұл сот процестерінің ашықтығын арттыруға бағытталған қадам.
Сонымен қатар Үкімет сот реформасы бойынша заңнамалық түзетулердің екінші блогын қолдады, сот әкімшілігінің жұмысын жақсарту, төрағалық ететін және әділет саласындағы механизмдерді жетілдіру мақсатында.
Зияткерлік меншік саласында құқықтарды қорғау бойынша нақты іс‑шаралар жасалуда: мысалы, «Nestle» тауар белгісін заңсыз пайдалану дерегі бойынша тексеру жүргізіп, жазасын рәсімдеу. Бұл — құқықтық қамтамасыз етудің бір элементі.
«Бақытты жанұя» орталығы сияқты ұйымдар отбасылық, әлеуметтік және құқықтық кеңес беру қызметтерін көрсетеді. Аз қамтамасыз етілген және көпбалалы отбасыларға әлеуметтік, құқықтық көмектер беріледі.
Шымкенттегі саладағы практикалық мысалдардың бірі — сот жүйесінің ашықтығын арттыруға бағытталған шаралар:
Судьялардың шешімдері мен сот отырыстарының жазбаларын жариялау, жария талқылаулар, халықпен диалог. Бұл халықтың сотқа сенім деңгейін жоғарылатуға септігін тигізеді.
Сот шешімдерін түсіндіру: сот төрелігі шешімдерінің негізін, сот актілеріне қандай құқықтық нормалар қолданылғанын түсіндіру кездесулері, медианың қатысуы. Мысал ретінде, журналистермен өткен кездесу.
Судьялардың кадрлық іріктелуі мен біліктілігінің артуы. Судья кандидаттарына қойылатын талаптар күшейтілуде, тәжірибелі мамандарды тарту жолдары қарастырылуда. (Халықаралық тәжірибе негізінде, жергілікті соттардың қызмет сапасы деңгейін көтеру мақсатында.)
Ашықтық пен қатысушылық деңгейі әлі де шектеулі: кейбір сот шешімдері мен іс жүргізу материалдары толық жарияланбайды.
Азаматтардың құқықтық ақпаратқа қолжетімсіздігі: құқықтық білімнің төмен болуы, заң жобаларын, сот реформаларын түсіндіру жұмыстары жеткіліксіз.
Техникалық және кадрлық ресурстардың тапшылығы: сот әкімшілігінің, аймақтық соттардың материалды‑техникалық базасы мен IT жүйелері толық сынақтан өтіп жетілдірілмеген.
Шымкент қаласында құқықтық саясаттың іске асырылуының нақты мысалдары бар: сот реформалары, азаматтардың құқықтарын сот арқылы қорғау, ведомстволардың азаматтық құқықтық қамтамасыз ету жұмыстары. Бірақ бұл саясаттың толық әлеуетін іске асыру үшін ашықтық, қатысушылық, ресурстар мен ақпараттық қолжетімділік мәселелері шешілуі тиіс.
Сот жүйесі құқық үстемдігін қамтамасыз етудің негізгі арнасы болғандықтан, оның ашық және әділ жұмыс істеуі — қоғамның құқықтық санағының, заңға сенімінің өсуіне тікелей ықпал етеді. Шымкенттегі ведомстволар атқарып жатқан іс‑шаралар осы бағытта маңызды қадамдар болып табылады.
