Мемлекеттік бюджет – ел мен қаланың әлеуметтік-экономикалық дамуын қамтамасыз ететін негізгі қаржылық құрал. Сондықтан оның әр теңгесінің мақсатты әрі тиімді жұмсалуы ерекше маңызға ие. Әсіресе халық саны өсіп, инфрақұрылымдық жобалар мен әлеуметтік міндеттер көлемі артып отырған Шымкент сияқты ірі мегаполис үшін бюджет қаражатын дұрыс жоспарлау және тиімді пайдалану мәселесі өзекті.
Шымкентте бұл бағыттағы жұмыстар тек заң бұзушылық орын алғаннан кейін шара қолданумен шектелмей, оның алдын алуға басымдық беру қағидаты негізінде жүргізіліп келеді. Мұндай тәсілдің артықшылығы – мемлекет қаржысын жұмсап қойғаннан кейін оны қайтаруға күш салғаннан гөрі, бастапқы кезеңде күмәнді немесе негізсіз шығындарға жол бермеуінде.
Бұл туралы Шымкент қаласы бойынша Экономикалық тергеп-тексеру департаментінің басшысы Бақыт Қайшыбеков брифинг барысында айтты. Оның мәліметінше, өткен жыл мен 2026 жылдың алғашқы алты айында жергілікті атқарушы органдармен бірлесіп жүргізілген алдын алу шараларының нәтижесінде 23,4 миллиард теңге бюджет қаражаты үнемделген.
Аталған көрсеткіш бюджет шығыстарын бақылау мен алдын ала талдаудың маңызын көрсетеді. Қаражаттың үнемделуіне негізсіз жоспарланған шығындарды қайта қарау, артық немесе қажетсіз шығыстарды қысқарту, сондай-ақ мемлекеттік сатып алу рәсімдерінде заң бұзушылыққа әкелуі мүмкін жағдайларды ерте анықтау ықпал еткен.
Бюджетті тиімді басқару дегеніміз тек бөлінген қаржыны толық игеру емес. Ең бастысы – сол қаржының нақты қажеттілікке жұмсалып, қоғамға пайда әкелуі. Кей жағдайда бюджетті толық игеру негізгі мақсат ретінде қабылдануы мүмкін. Алайда қаржы тек жоспар орындалды деген есеп үшін емес, нақты нәтиже алу үшін жұмсалуы қажет. Сондықтан шығыстарды алдын ала саралау мемлекеттік басқарудың маңызды элементіне айналып отыр.
Қазіргі таңда бұл жұмыста цифрлық технологиялардың мүмкіндігі де пайдаланылуда. Қаржылық операциялар, бюджет шығыстары және мемлекеттік сатып алулар бойынша мәліметтерді талдау арқылы күмән туғызатын жағдайларды ерте анықтауға мүмкіндік бар. Мұндай жүйе бақылаушы органдарға тәуекелдерді тексеру басталғаннан кейін емес, заң бұзушылық орын алуы ықтимал кезеңнің өзінде анықтауға жол ашады.
Бұл әсіресе мемлекеттік сатып алу саласында маңызды. Себебі бюджет қаржысының едәуір бөлігі тауарлар мен қызметтерді сатып алуға, құрылыс және инфрақұрылымдық жобаларға бағытталады. Егер осы кезеңде баға негізсіз көтерілсе, қажеттілігі толық дәлелденбеген шығын жоспарланса немесе сатып алу рәсімдерінде заң талаптары бұзылса, мемлекет қаржысына елеулі залал келуі мүмкін.
Сондықтан алдын ала бақылаудың күшеюі бюджет қаражатын сақтаудың тиімді тетігі ретінде қарастырылады. Мұнда басты мақсат мемлекеттік органдардың жұмысын шектеу емес, қабылданатын қаржылық шешімдердің заңдылығы мен негізділігін қамтамасыз ету.
Сонымен қатар заң бұзушылық орын алған жағдайда оны анықтау және келтірілген залалды мемлекетке қайтару жұмыстары да жалғасуда. Департамент мәліметіне сәйкес, 2025 жылы анықталған 84 қылмыстық іс бойынша мемлекетке келтірілген залал 15,9 миллиард теңгені құраған. Оның 7,5 миллиард теңгесі мемлекетке қайтарылған.
Бұл сандар бюджет қаражатына қатысты заң бұзушылықтың экономикалық салмағы жоғары екенін аңғартады. Мемлекетке келтірілген залалды өндіріп алу маңызды болғанымен, қаржының заңсыз жұмсалуына бастапқыда жол бермеу әлдеқайда тиімді. Өйткені заң бұзушылықтан кейінгі тергеу, сот және қаражатты өндіріп алу процестері уақыт пен қосымша ресурсты талап етеді.
Осы тұрғыдан алғанда, экономикалық қауіпсіздік саласындағы жұмыстың тиімділігін тек қозғалған қылмыстық істердің немесе салынған айыппұлдардың санымен бағалау жеткіліксіз. Алдын алынған заң бұзушылықтар мен бюджетке түспей қалған шығын да маңызды көрсеткіш болуы тиіс.
Шымкентте жүргізіліп жатқан профилактикалық шаралардың нәтижесінде үнемделген 23,4 миллиард теңге осы ұстанымның маңызын көрсетеді. Бюджетте сақталған әрбір қаражат әлеуметтік және инфрақұрылымдық міндеттерді орындауға қосымша мүмкіндік береді. Яғни қаржылық бақылау тек мемлекеттік қазынаға келетін шығынның алдын алып қана қоймай, қала дамуына арналған ресурстың сақталуына ықпал етеді.
Мәселен, негізсіз шығын қысқартылған жағдайда босатылған қаражат басқа да маңызды бағыттарға қайта бөлінуі мүмкін. Бұл әлеуметтік нысандардың құрылысы, инженерлік инфрақұрылым, абаттандыру, жол жөндеу немесе тұрғындардың өмір сапасын арттыруға бағытталған өзге жобалар болуы ықтимал. Сондықтан бюджет қаражатын тиімді пайдалану мәселесі тікелей қала тұрғындарының тұрмысымен байланысты.
Бұл ретте жауапкершілік тек экономикалық тергеп-тексеру органдарына жүктелмеуі тиіс. Бюджет қаржысын жоспарлайтын мемлекеттік орган да, сатып алуды ұйымдастыратын құрылым да, мемлекеттік тапсырысты орындайтын мердігер де қаржылық тәртіп талаптарын сақтауы қажет.
Мемлекеттік қызметкерлердің заңнаманы білуі, бюджеттік жоспарлаудың сапасы, сатып алу рәсімдерінің ашықтығы және қаржылық шешімдердің негізділігі бір-бірімен тығыз байланысты. Осы тетіктердің барлығы дұрыс жұмыс істеген жағдайда бюджет қаражатының тиімсіз жұмсалу қаупі де төмендейді.
Сондықтан Шымкентте алдағы уақытта цифрлық талдау құралдарын жетілдіру, қаржылық бақылаудың профилактикалық тетіктерін дамыту және бюджеттік жоспарлау сапасын арттыру көзделіп отыр. Бұл – қала экономикасы ұлғайып, жаңа жобалар көбейген сайын маңызы арта түсетін бағыт.
Шымкенттің даму қарқыны артқан сайын бюджет қаражатының көлемі де, оны тиімді пайдалану жауапкершілігі де өседі. Қалада жаңа мектептер, жолдар, инженерлік желілер, тұрғын үй және басқа да әлеуметтік нысандар салынған сайын мемлекет қаржысының әр теңгесі нақты нәтижеге айналуы қажет.
Сондықтан бюджет қаражатын қорғаудың ең тиімді жолы – заң бұзушылық болғаннан кейін оның салдарын жою емес, тәуекелді алдын ала анықтап, қаржының тиімсіз жұмсалуына жол бермеу. Бұл тәсіл мемлекеттік қаржының сақталуына ғана емес, қала тұрғындары үшін жоспарланған жобалардың уақытылы әрі сапалы орындалуына да мүмкіндік береді.
Бүгінгі таңда қаржылық тәртіп пен ашықтықты күшейту Шымкенттің тұрақты дамуының маңызды шарттарының біріне айналып отыр. Бюджет көлемі артқан сайын оған деген бақылау да күшеюі тиіс. Өйткені мемлекеттік қаржының тиімді жұмсалуы – экономикалық көрсеткіш қана емес, тұрғындардың мемлекетке деген сеніміне әсер ететін маңызды фактор.
