Цифрландыру дәуірінде азаматтарға ұсынылатын электрондық қызметтердің саны күн сайын артып келеді. Мемлекеттік порталдар, онлайн-банкинг, мобильді қосымшалар мен түрлі сервистер адамның уақытын үнемдеп, қызмет алуды жеңілдетеді. Алайда осы мүмкіндіктермен қатар алаяқтық тәуекелдері де көбейіп отыр. Сондықтан әрбір азамат электрондық қызметтерді пайдалану кезінде қауіпсіздік шараларын білуі және сақтауы аса маңызды.
Ең кең таралған алаяқтық түрлерінің бірі — фишинг. Бұл кезде алаяқтар жалған сайттар немесе электрондық хаттар арқылы азаматтардың жеке деректерін (логин, пароль, банк картасының мәліметтері) алуға тырысады. Мұндай хабарламалар көбіне ресми ұйымдардың атынан жіберілгендей көрінеді. Мысалы, «шотыңыз бұғатталды», «тез арада растау қажет» деген мазмұндағы хаттар немесе сілтемелер кездеседі. Азаматтар мұндай жағдайда сілтемеге өтпей, ақпаратты тек ресми сайттар арқылы тексеруі тиіс.
Тағы бір қауіпті тәсіл — әлеуметтік инженерия. Бұл әдісте алаяқтар өздерін банк қызметкері, құқық қорғау органы немесе мемлекеттік орган өкілі ретінде таныстырып, телефон арқылы құпия ақпарат сұрайды. Олар сенімге кіріп, шұғыл әрекет етуді талап етеді. Есте сақтау керек: ешбір ресми ұйым телефон арқылы құпия кодтарды, парольдерді немесе SMS арқылы келген растау нөмірлерін сұрамайды.
Онлайн төлемдер кезінде де қауіпсіздікке ерекше назар аудару қажет. Тек сенімді және қорғалған сайттарды пайдалану, «https» белгісіне мән беру, бейтаныс интернет-дүкендерден сақ болу маңызды. Егер ұсыныс тым тиімді болып көрінсе (мысалы, нарық бағасынан әлдеқайда арзан тауар), бұл алаяқтық белгісі болуы мүмкін.
Мобильді қосымшаларды тек ресми дүкендерден жүктеу керек. Белгісіз сайттардан жүктелген қосымшаларда зиянды бағдарламалар болуы ықтимал. Сонымен қатар телефонға антивирустық қорғаныс орнату және жүйені үнемі жаңартып отыру ұсынылады.
Құпия сөздерді қорғау — қауіпсіздіктің негізгі элементтерінің бірі. Қарапайым немесе бірдей парольдерді бірнеше жерде қолдану қауіпті. Әр сервис үшін күрделі, бірегей пароль ойлап табу және мүмкін болса, екі факторлы аутентификацияны қосу қажет. Бұл жағдайда жүйеге кіру үшін қосымша растау қажет болады, яғни қауіпсіздік деңгейі артады.
Қоғамдық Wi-Fi желілерін пайдаланғанда да сақ болу керек. Мұндай желілер арқылы жеке аккаунттарға кіру немесе төлем жасау ұсынылмайды. Себебі бұл желілерде деректерді үшінші тұлғалар ұстап қалуы мүмкін.
Егер сіз алаяқтық әрекетке тап болсаңыз немесе күмәнді жағдай байқасаңыз, дереу тиісті органдарға немесе қызмет көрсетуші ұйымға хабарласу қажет. Уақытылы әрекет ету қаржылық шығынның алдын алуға көмектеседі.
Қорытындылай келе, электрондық қызметтер өмірімізді жеңілдеткенімен, оларды қауіпсіз пайдалану мәдениетін қалыптастыру — әр азаматтың міндеті. Сақтық шараларын сақтау арқылы біз өз деректерімізді, қаржымызды және жеке қауіпсіздігімізді қорғай аламыз.
Самал Бахтыяр
Шымкент қаласы Әділет департаментінің құқықтық түсіндіру жұмысы және
заңгерлік қызмет көрсету бөлімінің бас маманы
