Қаланың тазалығы мен қоғамдық тәртібі – кез келген елді мекеннің мәдениеті мен тұрғындарының жауапкершілік деңгейін көрсететін маңызды көрсеткіштердің бірі. Көшелердің таза болуы, қоғамдық орындардың ұқыпты сақталуы, тұрғындардың белгіленген тәртіп талаптарын орындауы қаланың сыртқы келбетіне ғана емес, адамдардың күнделікті өмір сүру сапасына да тікелей әсер етеді. Осы тұрғыдан алғанда, тазалықты сақтау тек арнайы қызметтердің немесе мемлекеттік мекемелердің міндеті деп қарау дұрыс емес. Қоғамдық ортада өмір сүретін әрбір азамат өзінің әрекеті арқылы қаланың тазалығы мен тәртібіне белгілі бір деңгейде үлес қосады.
Қазіргі таңда қала тұрғындары үшін жайлы әрі қауіпсіз орта қалыптастыру мәселесіне ерекше мән берілуде. Қоғамдық орындарда тәртіп сақтау, қоршаған ортаны ластамау, абаттандырылған аумақтарға ұқыпты қарау және заң талаптарын орындау бағытында тиісті жұмыстар тұрақты жүргізіліп келеді. Оның ішінде қоғамдық орындарда темекі шегуге қатысты белгіленген талаптардың сақталуы да назардан тыс қалмайды. Өйткені қоғамдық кеңістік – бір адамның ғана емес, көптеген азаматтардың ортақ пайдаланатын орны. Сондықтан мұндай жерлерде әркім өзінің әрекеті басқа адамдарға қалай әсер ететінін ескеруі қажет.
Темекі түтіні қоғамдық ортадағы жайлылыққа әсер ететін факторлардың бірі болып саналады. Әсіресе балалар, жасөспірімдер және темекі түтінін қабылдауды қаламайтын азаматтар көп жиналатын жерлерде белгіленген талаптарды сақтау маңызды. Осыған байланысты қоғамдық орындарда темекі өнімдерін тұтынуға қатысты заңнамада нақты шектеулер қарастырылған. Бұл талаптардың басты мақсаты азаматтарға қолайсыздық келтіру емес, қоғамдық ортадағы тәртіпті қамтамасыз ету және айналадағы адамдардың құқықтары мен денсаулығын қорғауға бағытталған жағдай қалыптастыру болып табылады.
Шымкент қаласында да қоғамдық орындарда тазалық пен тәртіпті сақтау бағытындағы жұмыстар жүйелі түрде жүргізілуде. Полиция қызметкерлері қалалық қызметтермен бірлесіп, қоғамдық орындардағы жағдайға мониторинг жасап, профилактикалық іс-шаралар ұйымдастырып келеді. Мұндай жұмыстардың негізгі бағыты тек құқық бұзушылықтарды анықтаумен шектелмейді. Оның маңызды бөлігі тұрғындарға заң талаптарын түсіндіру, құқық бұзушылықтардың алдын алу және қоғамда жауапкершілік мәдениетін қалыптастыру болып табылады.
Қоғамдық тәртіпті сақтау алдымен азаматтардың заң талаптарын білуінен басталады. Адам өзінің қандай әрекетіне шектеу қойылғанын, қоғамдық орында өзін қалай ұстау керектігін білген жағдайда құқық бұзушылықтың алдын алуға мүмкіндік артады. Сондықтан түсіндіру жұмыстарының маңызы зор. Кей жағдайда азаматтар белгілі бір талаптарды толық білмеуі мүмкін. Осындай кезде профилактикалық түсіндіру жұмыстары тұрғындардың құқықтық сауатын арттыруға мүмкіндік береді.
Қоғамдық орындардағы тәртіпті сақтау мәселесіне тек жазалау тұрғысынан қарау да дұрыс емес. Кез келген құқық бұзушылықтың алдын алу үшін ең алдымен қоғам мүшелерінің санасында жауапкершілік түсінігі қалыптасуы қажет. Азамат белгіленген талапты тек айыппұлдан немесе жауапкершіліктен қорыққандықтан емес, айналасындағы адамдарға деген құрметі үшін сақтағаны маңызды. Қоғамдық мәдениеттің қалыптасуы да осындай қарапайым әдеттерден басталады.
Қаланың тазалығы туралы айтқанда, көшелердегі қоқыс пен абаттандырылған аумақтардың жағдайын ғана назарға алмау керек. Тазалық ұғымына қоғамдық орындардағы жалпы мәдениет те кіреді. Мәселен, қоқысты арнайы жәшікке тастау, қоғамдық мүлікке зиян келтірмеу, жасыл желектерді қорғау, балалар алаңдарын ұқыпты пайдалану, қоғамдық орындарда өзге адамдарға кедергі келтірмеу және заңда белгіленген талаптарды сақтау – мұның барлығы қала мәдениетінің бір бөлігі.
Әрбір азаматтың күнделікті әрекеті қоршаған ортаға белгілі бір із қалдырады. Бір адам көшеге қоқыс тастаса, екінші адам қоғамдық орынға немқұрайлы қараса, үшінші адам белгіленген талаптарды елемесе, мұндай әрекеттердің жиынтығы қаланың жалпы жағдайына әсер етеді. Сол сияқты әр тұрғын тазалықты сақтап, тәртіп талаптарын орындап, өзгелердің құқықтарына құрметпен қараса, оның нәтижесі де ортақ кеңістіктен көрінеді. Сондықтан таза қала қалыптастыру үлкен бағдарламалармен қатар қарапайым азаматтық әдеттерден де басталады.
Бұл мәселеде балалар мен жасөспірімдерге көрсетілетін үлгінің де маңызы ерекше. Өйткені бала қоршаған ортасындағы ересектердің әрекетін бақылау арқылы қоғамдық мінез-құлықтың көптеген нормаларын қабылдайды. Егер ересектер қоғамдық орында тазалық сақтап, белгіленген тәртіпті орындап, айналасындағы адамдарға құрмет көрсетсе, бұл жас ұрпаққа да оң үлгі болады. Ал қоғамдық талаптарға немқұрайлы қарау керісінше жауапсыздықтың қалыпты құбылыс ретінде қабылдануына ықпал етуі мүмкін.
Сондықтан қоғамдық тәртіп мәселесі тек бүгінгі күнмен шектелмейді. Бүгін қалыптасқан мәдениет ертеңгі ұрпақтың өмір сүретін ортасына әсер етеді. Қаланың көшелері, саябақтары, аулалары, демалыс орындары мен қоғамдық нысандары – баршаға ортақ кеңістік. Оларды таза әрі ұқыпты сақтау арқылы тұрғындар өздеріне ғана емес, кейінгі буынға да қолайлы орта қалыптастырады.
Қоғамдық орындарда темекі шегуге қатысты талаптардың сақталуы да осы ортақ жауапкершіліктің бір бөлігі болып табылады. Әр азамат мұндай шектеулердің бар екенін ескеріп, арнайы белгіленген талаптарды орындауы қажет. Бұл ретте өзге адамдардың да қоғамдық кеңістікті еркін әрі жайлы пайдалану құқығы бар екенін ұмытпаған жөн. Бір адамның әдеті немесе әрекеті басқа азаматтарға қолайсыздық туғызбауы керек.
Қоғамдық орындарда белгіленбеген жерде темекі шегу фактілері анықталған жағдайда тиісті профилактикалық жұмыстар жүргізіледі. Ал қолданыстағы заңнама талаптарын бұзу жағдайларында заңда көзделген шаралар қабылдануы мүмкін. Мұндай жұмыстардың мақсаты тұрғындарды жазалау ғана емес, ең алдымен заң талаптарын сақтаудың маңызын түсіндіру және құқық бұзушылықтардың қайталануына жол бермеу болып табылады.
Қаланың тазалығы мен қоғамдық тәртібін қамтамасыз етуде тұрғындардың белсенділігі де маңызды. Азаматтар қоғамдық ортада байқалған мәселелерге бейжай қарамай, өзара сыйластық пен жауапкершілік қағидаларын ұстанған жағдайда қаладағы мәдени орта да нығая түседі. Әр адамның өз міндетін адал орындауы жалпы қоғамның тәртіп деңгейіне әсер етеді.
Таза әрі жайлы қала қалыптастыру бір күнде жүзеге асатын жұмыс емес. Бұл – тұрақты түрде жүргізілетін жүйелі жұмысты және тұрғындардың күнделікті жауапкершілігін қажет ететін ұзақ процесс. Мемлекеттік және қалалық қызметтердің атқарып жатқан жұмысы қаншалықты маңызды болса, тұрғындардың өз міндеттерін түсініп, талаптарды орындауы да соншалықты маңызды.
Қоғамдық кеңістіктің сапасы оны пайдаланатын адамдардың мәдениетіне тікелей байланысты. Қалада қанша жаңа саябақ, алаң немесе демалыс орны салынғанымен, егер тұрғындар оны ұқыпты пайдаланбаса, оның бастапқы мақсатын толық орындау қиын. Сол себепті инфрақұрылымды дамыту мен азаматтардың жауапкершілік мәдениетін қалыптастыру қатар жүруі қажет.
Тазалық пен тәртіпке қатысты талаптарды сақтау – біреудің міндетін орындауын күту емес, әр азаматтың өзінен бастайтын қарапайым әрекеті. Қоқысты жерге тастамау, қоғамдық орындарды ластамау, ортақ мүлікке ұқыпты қарау, темекі шегуге қатысты белгіленген шектеулерді сақтау және айналадағы адамдардың жайлылығын ескеру арқылы әр адам қала өміріне өз үлесін қоса алады.
Шымкенттің заманауи әрі жайлы қала ретінде дамуы оның инфрақұрылымымен ғана емес, тұрғындарының қоғамдық мәдениетімен де тығыз байланысты. Қала қонақтары мен тұрғындары қоғамдық орындарда белгіленген талаптарды сақтап, бір-бірінің құқықтары мен жайлылығына құрметпен қараса, бұл ортақ қалалық мәдениеттің қалыптасуына ықпал етеді.
Қоғамдық тәртіпті сақтау – тек полицияның немесе басқа да жауапты қызметтердің жұмысы емес. Бұл – бүкіл қоғамға ортақ міндет. Әрине, құқық бұзушылықтардың алдын алу бағытындағы бақылау мен профилактикалық шаралар жалғаса береді. Алайда тұрақты нәтиже азаматтардың өз жауапкершілігін сезінуімен қалыптасады.
Қала тазалығы да дәл осындай ұстанымнан басталады. Әр тұрғын өз ауласын, көшесін, жұмыс орнын және қоғамдық кеңістікті ортақ үйі ретінде қабылдаған кезде ғана қаланың жалпы келбеті өзгереді. Тазалыққа деген жауапкершілік бір адамның әрекетінен басталғанымен, оның нәтижесі бүкіл қоғамға әсер етеді.
Сондықтан қоғамдық орындарда тазалық пен тәртіпті сақтау, темекі шегуге қатысты заң талаптарын орындау, айналадағы азаматтардың құқықтарын құрметтеу және ортақ кеңістікке ұқыпты қарау – баршаға ортақ азаматтық міндет. Таза қала тек арнайы қызметтердің еңбегімен емес, әр тұрғынның күнделікті мәдениеті мен жауапкершілігі арқылы қалыптасады. Қоғамдық ортаға деген құрмет артқан сайын қаланың да өмір сүруге қолайлы кеңістікке айналу мүмкіндігі арта түседі.
Түптеп келгенде, таза қала – тазалықшылардың ғана емес, сол қалада өмір сүретін әр адамның еңбегінің нәтижесі. Қоғамдық тәртіп те дәл солай қалыптасады. Әр азамат өзінен бастап қарапайым талаптарды сақтағанда, ортақ кеңістікті құрметтегенде және өз әрекетінің өзгелерге әсерін ескергенде ғана жауапты әрі мәдениетті қоғам қалыптасады. Сондықтан қаланың тазалығы мен қоғамдық тәртібін сақтау – бүгінгі күннің ғана емес, болашақ ұрпақ алдындағы ортақ жауапкершілік.
